مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارش تازه‌ای می‌گوید نابه‌سامانی فضای مجازی در سطوح گوناگون وجود کاربران را پرچالش کرده است. این گزارش اگرچه بخشی از این بی‌سامانی را اقتضای فضای مجازی می‌داند، از عواملی همانند تداخل ماموریت های دستگاه‌های دولتی و حاکمیتی، مانع ها و خلأ‌های قانونی و ضعف در اجرای احکام یاد می‌کند که به این حالت نابسامان دامن می‌زند.

آخرین گزارش بازوی پژوهشی مجلس در توصیف فضای مجازی ایران می‌‌نویسد: «با این که بالا بودن ضریب نفوذ اینترنت در سرزمین، امکان وجود در این فضا را برای درصد بالایی از مردم فراهم کرده است، کیفیت پایین اینترنت، وجود اختلال، محدودیت در اینترنت و شدت پایین آن و این چنین ضعف در امنیت الکترونیکی، وجود در اینترنت را با چالش روبه رو می‌‌کند.»

دفتر مطالعات آموزش و فرهنگ مرکز پژوهش‌ها در تشریح این نابسامانی حالت فضای مجازی را مرور کرده و در گزارش «پویایی‌شناسی مسائل و نابسامانی‌های فضای مجازی در ایران» از شکاف عمیق در ضریب نفوذ اینترنت پهن‌باند ثابت و سیار در سرزمین، فاصله زیاد شدت اینترنت ما با جهان، جایگاه ضعیف ایران در خدمات دولت الکترونیک و همه‌ی چالش‌های پیش روی کاربران ایرانی می‌گوید.

برپایه این گزارش یکی از سطوح نابسامانی، مربوط به تفاوت ذاتی فضای مجازی و واقعی است و همه‌ی جوامع دچار آن می باشند. درادامه، نابسامانی در سطح نهادی یعنی در ربط با نظام حکمرانی و قانون‌گذاری و اجرای قوانین مربوط به فضای مجازی در عرصه بومی آن بازدید شده است.

فضای مجازی بستری متغیر است و برای مثال، همگام نبودن شدت سیاستگذاری و قانونگذاری فضای مجازی با شدت پیشرفت‌های فناورانه، منشأ ابراز نابسامانی‌هایی در این فضا می‌بشود که نظام پاسخگویی و مدیریتی نهادی را بی فایده نمود می‌دهد.
علاوه‌براین، تداخل ماموریت های تصمیم‌گیران و تعدد یا تصدی‌گری بی‌ضابطه نهادهای تصمیم‌گیر و مسائلی که در تقسیم کار نهادی در دایره نهادهای حاکمیتی و ربط با ذینفعان گوناگون و منافع آنها ازجمله قسمت خصوصی و قسمت عمومی وجود دارد، می‌تواند منشأ بخشی از نابسامانی‌های فضای مجازی باشد.

– گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس

این گزارش فیلترینگ را مثال می‌زند که «هرچند نهاد و سازوکار مشخصی برای فیلترینگ وجود دارد؛ اما پیچیدگی و اهمیت این نوشته، علتورود نهادهای فرد دیگر در تصمیم‌گیری در این حوزه می‌بشود که سردرگمی‌ها و پیچیدگی‌های آن را چندبرابر می‌کند». در مثالی دیگر، تصدی‌گری بی‌ضابطه دستگاه‌های دولتی و حاکمیتی، تشکیل محتوا و خدمات بومی در زیست‌بوم فضای مجازی کودک و نوجوان را دچار چالش کرده است.

مطابق این بازدید مانع ها یا خلأهای قانونی در گسترش فضای مجازی و چالش‌های مربوط به اجرای آن‌ها، عرصه‌ساز قسمت فرد دیگر از نابسامانی‌ها است. برای نمونه مانع ها قانونی، جلوی گسترش محتوا و خدمات دیجیتال داخلی مرتبط با حوزه کودک و نوجوان در ربط با سند صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی را گرفته است.

مرکز پژوهش‌های مجلس در قسمت فرد دیگر از این گزارش حالت فضای مجازی ایران را بر پایه شاخص‌های گوناگون بازدید می‌کند؛ ازجمله نظارت بر تنظیم‌گری، ضریب نفوذ اینترنت، شدت اینترنت، گسترش دولت الکترونیک، شکاف توانایی‌های دیجیتال، کیفیت زندگی دیجیتال و حالت منفعت گیری از مطلب‌رسان‌ها و رسانه‌های اجتماعی در ایران و شاخص آمادگی شبکه.

تا سال ۲۰۲۰ که شاخص نظارت بر تنظیم‌گری مبتنی بر کیفیت کارکرد تنظیم‌گری کشورها برای نسل‌های اول تا چهارم اینترنت می بود، ایران امتیاز ۸۶ را در این شاخص داشت؛ اما این رده‌بندی از سال ۲۰۲۱ با تمرکز بر اینترنت نسل پنجم تازه تحول یافت و امتیاز ایران به ۴۸/۴۶ سقوط کرد.

این گزارش با قیاس امتیاز ایران در شاخص نظارت بر تنظیم‌گری فناوری اطلاعات و ارتباطات با امتیاز کشورهای دیگر منطقه از الزام تلاش برای رفع کردن چالش‌های تنظیم‌گری سرزمین می‌گوید.

مرکز پژوهش‌ها می‌گوید ایران از نظر ضریب نفوذ اینترنت با چالش جدی روبه رو نیست و فاصله بسیاری با کشورهای منطقه ندارد؛ اما فاصله بسیاری بین ضریب نفوذ اینترنت پهن‌باند ثابت و سیار در سرزمین به چشم می‌خورد.

بر پایه آمار اتحادیه بین‌المللی مخابرات، در سال ۲۰۲۲ میانگین جهانی ضریب نفوذ اینترنت پهن‌باند ثابت ۱۷/۶ درصد بوده؛ اما ایران با ۱۲/۳ درصد اشتراک پهن‌باند ثابت، از میانگین جهانی کمتر است. این در حالی است که در کشورهایی همانند امارات متحده عربی ۴۰ درصد، در عربستان ۳۷ درصد، در ترکیه ۲۲/۳ درصد، در کره ۴۵/۴ درصد و در ژاپن ۳۷/۲ درصد مشترکان اینترنت پهن‌باند ثابت آنها زیاد تر از میانگین جهانی است.

این گزارش در ربط با شکاف زیاد در ضریب نفوذ پهن‌باند ثابت و سیار در ایران می‌‌نویسد:

در ایران گسترش شبکه فیبر نوری سرزمین در دست قسمت خصوصی است؛ به این علت گسترش پهن‌باند ثابت علاوه بر ملاحظات مربوط به ویژگی‌های محیطی سرزمین ایران، متأثر از ملاحظات اقتصادی قسمت خصوصی نیز است و هرچند دولت سیزدهم بر دستیابی مردم به اینترنتی با شدت و کیفیت مطلوب‌تر پافشاری دارد و پشتیبانی‌های مالی دولتی از گسترش آن صورت می‌گیرد؛ اما هم چنان گسترش آن برای قسمت خصوصی، هم منطقی و هم سودآور نیست.

مرکز پژوهش‌ها با تکیه بر منابعی همانند «اسپید تست» می‌گوید: «شاخص کیفیت اینترنت ایران در همه ابعاد حالت بحرانی را ندارد.» این در حالی است که به‌تازگی در مراسم رونمایی سومین گزارش کیفیت اینترنت، تهیه‌کنندگان این گزارش گفتن کردند که «اگرچه گزارش اسپیدتست مرجع و معیار افزایش شدت نیست؛ اما نشان‌دهنده بهبود شرایط است.»

بازوی پژوهشی مجلس با مرور آمار اسپیدتست درمورد شدت اینترنت پهن‌باند و ثابت ادامه می‌دهد: «شاخص ضریب نفوذ اینترنت در سرزمین مشخص می کند شدت اینترنت در قسمت اینترنت ثابت فاصله بسیاری با میانگین جهانی دارد.»

بر پایه آمار اسپیدتست، رتبه سرزمین نسبت به کشورهای دیگر پایین‌تر است و فاصله بسیاری با آن‌ها دیده می‌بشود. همین‌طور باید او گفت که هرچند در همه کشورها شدت اینترنت در پهن‌باند سیار بیشتر از پهن‌باند ثابت است، این اختلاف در ایران بیشتر از دو برابر است.

– گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس

گسترش دولت الکترونیک شاخص فرد دیگر است که درادامه بازدید می‌بشود. این شاخص حذف الزام مراجعه حضوری برای دریافت خدمات دولتی و امکان دسترسی به آن‌ها ازطریق سامانه‌ها را مشخص می کند. این گزارش می‌گوید که رتبه ایران در شاخص گسترش دولت الکترونیک از سال ۲۰۰۳ تا بحال روال رو به بهبودی را طی کرده و از ۱۰۷ در سال ۲۰۰۳ به رتبه ۹۱ در سال ۲۰۲۲ رسیده است.