ابر بین‌ستاره‌ای دو میلیون سال پیش هلیوسفر را فشرد و احتمالا عصر یخبندان را آغاز کرد

منظومه شمسی ما در حبابی عظیم از پلاسمای محافظتی به نام هلیوسفر قرار دارد که از خورشید سرچشمه می‌گیرد. این لایه محافظتی زمانی شکل می‌گیرد که باد‌های خورشیدی بر محیط بین‌ستاره‌ای، یعنی موادی که در فضا‌های میان ستاره‌های کهکشان حرکت می‌کنند، فشار می‌آورند. هلیوسفر با جریانی ثابت از ذرات بارده خورشید به طور مداوم احیا می‌شود.

هلیوسفر زمین را در برابر پرتو‌های کهکشانی که می‌توانند بر دی‌ان‌ای موجودات زنده تأثیر بگذارند، محافظت می‌کند. این اثر محافظتی حیاتی است که بسیاری از دانشمندان آن را بخشی جدایی‌ناپذیر از ظهور و تکامل حیات روی زمین می‌دانند.

پژوهشگران می‌گویند احتمال وجود دارد که ابری سرد از مواد بین‌ستاره‌ای، با مهار کردن باد خورشیدی، باعث فشردگی هلیوسفر شده باشد. به این ترتیب در مدتی کوتاه از نظر کیهانی، اثر محافظتی هلیوسفر برای زمین و سایر سیاره‌ها از بین رفته است. اوپر در این باره می‌گویدستاره‌ها حرکت می‌کنند و این پژوهش نشان می‌دهد این اجرام نه تنها ثابت نیستند بلکه امکان مواجهه با تغییرات چشمگیر را دارند.

اوپر برای بررسی اثر بمباران غبار بین‌ستاره‌ای چگال بر هلیوسفر و زمین، با استفاده از مدل‌های پیچیده کامپیو‌تری به زمان‌های دور سفر کرد. او و گروهش موقعیت خورشید در نزدیک به دو می‌لیون سال پیش و در نتیجه موقعیت هلیوسفر و منظومه شمسی را تعیین کردند.

پژوهشگران همچنین پیشرفت رشته‌ای از گاز سرد چگال موسوم به نوار محلی منظومه ابر‌های سرد را ردیابی کردند که در آن زمان از راه شیری عبور می‌کرد. این بررسی نشان داد که به احتمال زیاد یک ابر چگال به نام سیاه‌گوش محلی ابر سرد در انت‌های این نوار با هلیوسفر برخورد کرده است.

بنابراین زمین در معرض ماده بین‌ستاره‌ای و عناصر سنگین و رادیواکتیو آن قرار گرفت. این عناصر از باقی‌مانده ستاره‌های کلان‌جرمی هستند که در انفجار‌های ابرنواخ‌تر می‌میرند. هلیوسفر به طور معمول مانع عبور این ذرات می‌شود؛ اما بدون لایه محافظ، این عناصر رادیواکتیو می‌توانند روی زمین ببارند. این موضوع می‌تواند علت افزایش ایزوتوپ‌های آهن ۶۰ و پلوتونیوم ۲۴۴ در برف‌های جنوبگان و مغزه‌های یخی روی ماه را توجیه کند که مصادف با دوره‌ای در نزدیک به دو می‌لیون سال پیش هستند. زمان‌بندی برخورد هلیوسفر با سیاه‌گوش محلی ابر سرد هم مصادف با دوره سرد شدن زمین در دو می‌لیون سال پیش است.

به باور اوپر، فشردگی ناشی از سیاه‌گوش محلی ابر سرد، هلیوسفر را برای دوره‌ای کوتاه چندصد ساله یا دوره‌ای طولانی یک می‌لیون ساله محدود کرده است. این موضوع به اندازه بزرگی ابر یادشده وابسته است. به اعتقاد پژوهشگران، پس از اتمام نفوذ این ابر سرد، هلیوسفر مجددا برای احاطه سیاره‌ها رشد کرده است.

با این حال در شرایط جاری به سختی می‌توان اثر ابر سرد بین‌ستاره‌ای بر زمین و به طور اختصاصی آغاز عصر یخبندان را تعیین کرد. پژوهشگران اکنون می‌توانند به زمان قبل بازگردند تا دوره‌های دیگر عبور از ابر‌های بین‌ستاره‌ای را مشخص کنند و تطبیق آن با عصر‌های یخبندان را بررسی کنند. محققان این مطالعه در حال جستجوی اثر هیدروژن و مواد رادیواکتیو بر جوی زمین هستند. به گفته‌های اوپر این ابر در گذشته وجود داشته و اگر ما از میان چیزی سنگین عبور کرده باشیم، در معرض فضای بین‌ستاره‌ای قرار گرفته‌ایم. این تنها آغاز ماجرا است.

یافته‌های پژوهشگران دهم ژوئن در مجله <a href="https://dx.doi.org/10.1038/s41550-024-02279-8" target="_blank" rel="nofollow noopener" منتشر شد.

مطالب مشابه